ThS Hoàng Ngọc Vĩnh, ĐHKH Huế

1.     Quan điểm “nhà nước của dân, do dân” là thể hiện sinh động triết lý dân chủ của Chủ tịch Hồ Chí Minh

a) Khái niệm dân chủ trong tư tưởng Hồ Chí Minh

Từ 1919, với bản Yêu sách của nhân dân An Nam gửi đến Hội nghị Vecxay, Chủ tịch Hồ Chí Minh là người đầu tiên của lịch sử dân tộc Việt Nam đã thống nhất hai nội dung độc lập dân tộc với tự do của nhân dân.

Với Người dân chủ là khát vọng ngàn đời của con người. Dân chủ là của quý báu nhất của nhân dân. Quan điểm nhất quán của Người: Dân chủ nghĩa là dân là chủ và dân làm chủ. “Dân là chủ” khẳng định dân có vị thế, quyền lực cao nhất trong bộ máy nhà nước; Dân có vai trò cao nhất trong sự phát triển xã hội; Dân phải ở địa vị cao nhất của đất nước. “Dân làm chủ” quy định năng lực và trách nhiệm của nhân dân đều làm chủ chế độ, làm chủ đất nước.

Nội dung bản chất dân chủ của Chủ tịch Hồ Chí Minh là “Mọi quyền lực, quyền hành và lực lượng đều thuộc về nhân dân”. Chính vì thế mà trọn đời Người cống hiến cho sự nghiệp xây dựng một Nhà nước thể hiện mọi quyền làm chủ đều thuộc về nhân dân.

Người chỉ rõ: “Chúng ta đã hy sinh làm kách mệnh, thì nên làm cho đến nơi, nghĩa là làm sao kách mệnh rồi thì quyền giao cho dân chúng số nhiều, chớ để trong tay một bọn ít người. Thế mới khỏi hy sinh nhiều lần, thế dân chúng mới được hạnh phúc”[1]. Người khẳng định, “nước ta là nước dân chủ, bao nhiêu quyền hạn đều của dân, bao nhiêu lợi ích đều vì dân... nói tóm lại, quyền hành và lực lượng đều ở nơi dân”[2].

Đó là điểm khác nhau giữa nhà nước ta với nhà nước bóc lột đã từng tồn tại trong lịch sử.

b) Quan điểm Hồ Chí Minh về xây dựng “Nhà nước của dân, do dân” là thực hiện quyền làm chủ của nhân dân

Vấn đề cơ bản của mọi cuộc cách mạng là chính quyền. Vấn đề cơ bản của chính quyền là chính quyền thuộc về ai, phục vụ quyền lợi cho ai. Trong sự nghiệp cách mạng của Hồ Chí Minh, sự cống hiến của Người cho dân tộc và nhân loại là “chính quyền phải thuộc về nhân dân”.

Chính quyền là Nhà nước của dân. Quan điểm nhất quán của Hồ Chí Minh là tất cả mọi quyền lực trong Nhà nước và trong xã hội đều thuộc về nhân dân. Nhân dân có quyền cao nhất quyết định những vấn đề liên quan đến vận mệnh quốc gia, dân tộc và lợi ích của nhân dân. Dân bầu ra các đại biểu, uỷ quyền cho họ bàn và quyết định những vấn đề quốc kế dân sinh. Dân có quyền bãi miễn những đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân nếu họ không xứng đáng đại diện cho quyền lợi, lợi ích của nhân dân, của dân tộc. Khi soạn thảo và công bố Hiến pháp của nước ta, Người đã quy định nội dung ấy ở Điều 1 và Điều 2 của Hiến pháp nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà - Năm 1946.

Nhà nước của dân thì dân là chủ, người dân được hưởng mọi quyền dân chủ, có quyền làm những việc pháp luật không cấm và có nghĩa vụ chấp hành nghiêm chỉnh Hiến pháp và Pháp luật của Nhà nước. Là người chủ, dân đồng thời phải luôn thể hiện năng lực, trách nhiệm làm chủ của mình với cộng đồng, với Tổ quốc.

Nhà nước phải bằng mọi nỗ lực hình thành thiết chế dân chủ để thực thi quyền làm chủ của người dân. Những vị đại diện do dân cử chỉ là thừa uỷ quyền của dân, là “công bộc” của dân, phải làm đúng chức trách và vị thế của mình, không phải đứng trên nhân dân, coi khinh nhân dân, “cậy thế” với dân, “quên rằng dân bầu mình ra là để làm việc cho dân”[3].

Nhà nước do dân là Nhà nước phải do dân lựa chọn, bầu ra những đại biểu của mình. Nhà nước đó do dân ủng hộ, giúp đỡ, đóng thuế để nhà nước chi tiêu, hoạt động, vận hành bộ máy để phục vụ nhân dân. Nhà nước đó do dân phê bình, xây dựng, giúp đỡ.

Do đó, Hồ Chí Minh yêu cầu tất cả các cơ quan nhà nước là phải dựa vào dân, liên hệ chặt chẽ với nhân dân, lắng nghe ý kiến và chịu sự kiểm soát của nhân dân. Người nói: “Nếu chính phủ làm hại dân thì dân có quyền đuổi chính phủ”[4], nghĩa là khi cơ quan nhà nước không đáp ứng lợi ích và nguyện vọng của nhân dân thì nhân dân có quyền bãi miễn nó. Hồ Chí Minh khẳng định: mỗi người có trách nhiệm “ghé vai gánh vác một phần” vì quyền lợi, quyền hạn bao giờ cũng đi đôi với trách nhiệm, nghĩa vụ.

2. Quan điểm “Nhà nước vì dân” là thể hiện sinh động triết lý của Chủ tịch Hồ Chí Minh về Dân chủ trong các lĩnh vực của đời sống xã hội

a) Triết lý dân chủ của Hồ Chí Minh trong đời sống xã hội

Dân chủ trong xã hội Việt Nam thể hiện trên tất cả các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội..., trong đó dân chủ thể hiện trong lĩnh vực chính trị là quan trọng nhất và được biểu hiện tập trung trong hoạt động của Nhà nước do nhân dân thành lập, ủng hộ, xây dựng.

Điểm cốt lõi của dân chủ trong chính trị là chế độ uỷ quyền của dân thông qua bầu cử, bằng phương thức dân chủ đại diện bầu ra Chính phủ với chế độ phổ thông đầu phiếu. Khi Chính phủ đó ra đời, nhiệm vụ chủ yếu cấp bách là phải thực hiện dân chủ và quyền làm chủ của nhân dân. Đó là mục đích căn bản sâu xa của dân chủ trong chính trị. Nhà nước của dân, do dân là sự thể hiện đầy đủ và sinh động triết lý dân chủ trong chính trị của Người.

Điểm cốt lõi của dân chủ trong kinh tế là vấn đề lợi ích. Theo Hồ Chí Minh, Chính phủ là đầy tớ của nhân dân thì việc to, việc nhỏ đều nhằm mục đích phục vụ lợi ích của nhân dân với tinh thần “bao nhiêu lợi ích đều vì dân”[5]. Nhà nước vì dân là triết lý của Người về dân chủ trong kinh tế.

Dân chủ còn thể hiện ở phương thức tổ chức xã hội, ở đó, người dân, cả trực tiếp lẫn gián tiếp qua dân chủ đại diện đều được tham chính. Thực hiện dân chủ trong xã hội đòi hỏi phải đảm bảo công bằng trong phân phối lợi ích và công bằng trong cơ hội phát triển, đảm bảo bình đẳng của mọi công dân trước pháp luật.

Trong triết lý dân chủ của Chủ tịch Hồ Chí Minh, không chỉ có ý nghĩa là một giá trị chung, là sản phẩm của văn minh nhân loại, mà còn là lý tưởng phấn đấu của các dân tộc; Dân chủ không chỉ với tư cách như là một thiết chế xã hội của một quốc gia, mà dân chủ còn có ý nghĩa biểu thị mối quan hệ quốc tế. Đó là dân chủ, bình đẳng trong mọi tổ chức quốc tế, là nguyên tắc ứng xử trong mọi quan hệ quốc tế.

b) “Nhà nước vì dân” là thể hiện sinh động cao nhất triết lý dân chủ trong đời sống của Chủ tịch Hồ Chí Minh

Một nhà nước của dân, do dân tất yếu là nhà nước vì dân.

Nhà nước vì dân là Nhà nước phục vụ lợi ích và nguyện vọng chính đáng của nhân dân, không có đặc quyền đặc lợi, thực sự trong sạch, cần, kiệm, liêm, chính. Trong nhà nước đó, cán bộ từ chủ tịch trở xuống đều là công bộc của dân. Mọi hoạt động của chính quyền phải nhằm mục tiêu mang lại quyền lợi cho nhân dân và lấy con người làm mục tiêu phấn đấu lâu dài. Trách nhiệm của Nhà nước là nhằm thoả mãn những nhu cầu thiết yếu của nhân dân, mà trước hết là: “Làm cho dân có ăn. Làm cho dân có mặc. Làm cho dân có chỗ ở. Làm cho dân có học hành”[6]; “Việc gì có lợi cho dân ta phải hết sức làm. Việc gì có hại đến dân ta phải hết sức tránh”[7].

Là đầy tớ thì phải trung thành, tận tụy, cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư, lo trước thiên hạ, vui sau thiên hạ. Là người lãnh đạo thì phải trí tuệ hơn người, minh mẫn, sáng suốt, nhìn xa, trông rộng, gần gũi nhân dân, trọng dụng hiền tài. Người thay mặt dân phải đầy đủ cả đức lẫn tài. Người dạy và nêu gương cho cán bộ công chức của Nhà nước ta: “mỗi cán bộ, đảng viên phải xứng đáng vừa là người lãnh đạo, vừa là người đầy tớ thật trung thành của nhân dân” [8]. Người tâm sự: “Cả đời tôi chỉ có một mục đích, là phấn đấu cho quyền lợi của Tổ quốc và hạnh phúc của nhân dân. Những khi tôi phải ẩn nấp nơi núi non, hoặc vào chốn tù tội, xông pha sự hiểm nghèo - là vì mục đích đó. Đến lúc nhờ quốc dân đoàn kết, tranh được chính quyền, uỷ thác cho tôi gánh việc Chính phủ, tôi lo lắng đêm ngày, nhẫn nhục cố gắng - cũng vì mục đích đó”[9].

2.     “Xây dựng Nhà nước của dân, do dân và vì dân” là thể hiện sinh động triết lý của Chủ tịch Hồ Chí Minh về thực hành dân chủ

a) Triết lý của Hồ Chí Minh về thực hành dân chủ

Thực hành dân chủ là một vấn đề có ý nghĩa vô cùng quan trọng, bởi vì dân chủ vừa là mục tiêu, vừa là động lực của cách mạng. Dân chủ càng được đảm bảo thì cách mạng mới thành công và thành công triệt để. Vì vậy phải: Xây dựng và hoàn thiện các thiết chế đảm bảo dân chủ rộng rãi. Điều 6 của Hiến pháp năm 1959 thể hiện rõ và thấm đẫm nhất tư tưởng thực hành dân chủ của Hồ Chí Minh: “Tất cả các cơ quan Nhà nước phải dựa vào nhân dân, liên hệ chặt chẽ với nhân dân, lắng nghe ý kiến và chịu sự kiểm soát của nhân dân. Tất cả các nhân viên nhà nước đều phải trung thành với chế độ dân chủ nhân dân, tuân theo Hiến pháp và Pháp luật, hết lòng, hết sức phục vụ nhân dân”[10].

Người chú trọng đảm bảo quyền lực của các giai cấp, tầng lớp, các cộng đồng dân tộc trong thể chế chính trị nước ta: Xây dựng Đảng với tư cách là đảng cầm quyền, Đảng lãnh đạo Nhà nước và lãnh đạo toàn xã hội. Xây dựng Nhà nước của dân, do dân, vì dân. Xây dựng Mặt trận với vai trò là liên minh chính trị tự nguyện của tất cả các tổ chức chính trị-xã hội vì mục tiêu chung là sự phát triển của đất nước. Xây dựng các tổ chức chính trị - xã hội rộng rãi khác của nhân dân.

Trong đó, quan điểm nhất quán của Người là có đảm bảo và phát huy dân chủ trong Đảng thì mới đảm bảo được dân chủ của toàn xã hội.

b) Những nội dung về xây dựng “Nhà nước của dân, do dân và vì dân” là thể hiện sinh động triết lý thực hành dân chủ của Chủ tịch Hồ Chí Minh

- Nguyên tắc cao nhất của thực hành dân chủ theo quan điểm của Hồ Chí Minh là sự thống nhất giữa bản chất giai cấp công nhân với tính nhân dân và tính dân tộc của Nhà nước

Quán triệt lý luận về nhà nước của chủ nghĩa Mác - Lênin, Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định về tính giai cấp, tính nhân dân và tính dân tộc của Nhà nước cách mạng Việt Nam là: “Tính chất nhà nước là vấn đề cơ bản của Hiến Pháp. Đó là nội dung giai cấp của chính quyền. Chính quyền về tay ai và phục vụ quyền lợi của ai? Điều đó quyết định toàn bộ nội dung của Hiến Pháp...

Nhà nước của ta là nhà nước dân chủ nhân dân dựa trên nền tảng liên minh công-nông, do giai cấp công nhân lãnh đạo”[11].

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà là nhà nước của dân, do dân, vì dân nhưng tuyệt nhiên nó không phải là “nhà nước toàn dân” hiểu theo nghĩa nhà nước phi giai cấp. Theo Hồ Chí Minh, Nhà nước ta mang bản chất giai cấp công nhân. Điều này được thể hiện ở: Nhà nước ta là do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo; Nhà nước ta là định hướng đưa đất nước đi lên chủ nghĩa xã hội; Nguyên tắc tổ chức và hoạt động cơ bản của Nhà nước là “tập trung dân chủ”: “chế độ nào cũng có chuyên chính. Vấn đề là ai chuyên chính với ai?”[12]. “Dân chủ là của quý báu của nhân dân, chuyên chính là cái khoá, cái cửa để đề phòng kẻ phá hoại... dân chủ cũng cần chuyên chính để giữ gìn lấy dân chủ”.

Tính nhân dân của nhà nước ta biểu hiện tập trung ở chỗ đó là nhà nước của dân, do dân, vì dân. Tính dân tộc của nhà nước ta được thể hiện tập trung ở chỗ Nhà nước thay mặt nhân dân thực thi chủ quyền dân tộc, đấu tranh cho lợi ích của dân tộc, đấu tranh chống mọi xu hướng đi ngược lại lợi ích của dân tộc.

Cơ sở khách quan đảm bảo tính thống nhất bản chất giai cấp công nhân với tính dân tộc và tính nhân dân chính là ở chỗ giai cấp công nhân lãnh đạo Nhà nước, mà “quyền lợi của giai cấp công nhân và nhân dân lao động và của cả dân tộc là một”[13]. Giai cấp công nhân không có lợi ích nào khác lợi ích của dân tộc, của nhân dân và chỉ có giải phóng dân tộc mới giải phóng được giai cấp công nhân một cách triệt để.

Bản chất giai cấp công nhân thống nhất với tính nhân dân và tính dân tộc của Nhà nước thể hiện tập trung ở chỗ: Nhà nước ta lấy lợi ích của dân tộc làm nền tảng và bảo vệ lợi ích cho nhân dân. Chính phủ do Hồ Chí Minh đứng đầu luôn là Chính phủ đại đoàn kết dân tộc.

- Hiện thực cao nhất của thực hành dân chủ trong tư tưởng Hồ Chí Minh là một nhà nước có hiệu lực pháp lý mạnh mẽ

Tư tưởng về một nhà nước pháp quyền có hiệu lực pháp lý mạnh mẽ là giá trị đặc sắc trong tư tưởng Hồ Chí Minh. Tư tưởng đó thể hiện ở một số nội dung chính sau đây:

Xây dựng một nhà nước hợp pháp, hợp hiến. Ngay sau khi giành chính quyền, Hồ Chí Minh đã thay mặt Chính phủ Lâm thời đọc Tuyên ngôn Độc lập của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, tuyên bố với quốc dân đồng bào và với thế giới khai sinh nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà. Nhờ đó, Chính phủ Lâm thời có địa vị hợp pháp, và Tuyên ngôn Độc lập của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã trở thành một văn bản pháp lý nổi tiếng.

Sau đó, Người bắt tay xây dựng Hiến pháp dân chủ, tổ chức Tổng Tuyển cử với chế độ phổ thông đầu phiếu, thành lập Uỷ ban dự thảo Hiến pháp của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà. Cuối năm 1946, Hồ Chí Minh được Quốc hội nhất trí bầu làm Chủ tịch Chính phủ Liên hiệp Kháng chiến. Đây là Chính phủ hợp hiến đầu tiên do nhân dân bầu ra, có đầy đủ tư cách và hiệu lực trong việc giải quyết các vấn đề đối nội và đối ngoại.

Hoạt động quản lý nhà nước bằng Hiến pháp, Pháp luật và chú trọng đưa pháp luật vào cuộc sống. Theo Hồ Chí Minh, nhà nước dân chủ Việt Nam không thể thiếu pháp luật. Vì pháp luật là bà đỡ cho dân chủ. Dân chủ đích thực bao giờ cũng đi liền với kỷ cương, phép nước. Mọi quyền dân chủ của người dân phải được thể chế hoá bằng hiến pháp và pháp luật; và ngược lại, hệ thống pháp luật phải đảm bảo cho quyền tự do, dân chủ của người dân được tôn trọng trong thực tế.

Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm đến việc xây dựng một nền pháp chế xã hội chủ nghĩa đảm bảo được việc thực thi quyền lực của nhân dân. Theo Người, công bố luật mới chỉ là bước đầu, phải tuyên truyền giáo dục lâu dài mới thực hiện luật được tốt. Những biện pháp cơ bản cần làm là: Cán bộ nhà nước phải là tấm gương về tuân thủ pháp luật; Coi trọng nâng cao dân trí, bồi dưỡng ý thức làm chủ, phát triển văn hoá chính trị và tính tích cực công dân; khuyến khích nhân dân tham gia vào công việc của nhà nước, phê bình, giám sát công việc của nhà nước, khắc phục mọi thứ dân chủ hình thức, “làm sao cho nhân dân biết hưởng quyền dân chủ, biết dùng quyền dân chủ của mình, dám nói, dám làm”[14].

 Pháp luật phải xét xử công bằng, nghiêm minh, “phải thẳng tay trừng trị những kẻ bất liêm, bất kỳ kẻ ấy ở địa vị nào, làm nghề gì”[15].

Xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức đủ đức và tài. Hồ Chí Minh luôn luôn đề cao vị trí, vai trò của đội ngũ cán bộ, công chức. Người coi cán bộ nói chung “là cái gốc của mọi công việc”, “muôn việc thành công hay thất bại đều do cán bộ tốt hay kém”. Người quan tâm đến việc xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức vừa có đức, vừa có tài, trong đó đức là gốc; đội ngũ này phải được tổ chức hợp lý và hoạt động có hiệu quả. Người quy định những tiêu chuẩn của đội ngũ cán bộ là: Tuyệt đối trung thành với cách mạng; Hăng hái, thành thạo công việc, giỏi chuyên môn, nghiệp vụ; Phải có mối liên hệ mật thiết với nhân dân.

Để đảm bảo công bằng và dân chủ trong tuyển dụng cán bộ nhà nước, Người ký sắc lệnh ban hành Quy chế công chức. Công chức theo chế độ chức nghiệp, vì vậy phải qua thi tuyển công chức để bổ nhiệm vào ngạch, bậc hành chính. Điều này thể hiện tầm nhìn xa, tính chính quy hiện đại, tinh thần công bằng dân chủ... của tư tưởng Hồ Chí Minh trong việc xây dựng nền móng cho pháp quyền Việt Nam.

- Hiệu lực của thực hành dân chủ trong tư tưởng Hồ Chí Minh là một nhà nước trong sạch, vững mạnh, hoạt động có hiệu quả

Việt Nam đi lên CNXH từ nước nông nghiệp lạc hậu, thuộc địa và phong kiến. Dân chủ là nội dung mới. Thói quen phục tùng “vô thức” và “bản năng” phản kháng pháp luật là lối sống đặc trưng của dân tộc Việt. Vì thế để thực hành dân chủ, Hồ Chí Minh chủ trương và nêu gương: Đề phòng và khắc phục những tiêu cực trong hoạt động của Nhà nước. Trong quá trình lãnh đạo Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà, Hồ Chí Minh thường chỉ rõ những tiêu cực sau đây và nhắc nhở mọi người đề phòng, khắc phục: Đặc quyền, đặc lợi; Tham ô, lãng phí, quan liêu; Tư túng, chia rẽ, kiêu ngạo; Tăng cường tính nghiêm minh của pháp luật đi đôi với đẩy mạnh giáo dục đạo đức cách mạng. Hồ Chí Minh đã kết hợp một cách nhuần nhuyễn giữa quản lý xã hội bằng pháp luật với phát huy những truyền thống tốt đẹp trong đời sống cộng đồng người Việt Nam được hình thành qua hàng ngàn năm lịch sử. “Phép trị nước” của Hồ Chí Minh là kết hợp cả “pháp trị” và “đức trị - nhân trị”; “pháp trị” rất nghiêm khắc, công minh và “đức trị - nhân trị” cũng rất tình người, bao dung, thấu tình đạt lý.

Thực tế cho thấy, Hồ Chí Minh là một nhà lập pháp sắc sảo, đồng thời là một nhà hành pháp nghiêm minh. Pháp quyền trong tư tưởng của Người là pháp quyền nhân nghĩa rất đặc sắc.

4. Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ và xây dựng nhà nước của dân, do dân, vì dân vào việc xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa và Nhà nước kiểu mới ở nước ta hiện nay là: Nhà nước phải đảm bảo quyền làm chủ thật sự của nhân dân trên tất cả các mặt của đời sống xã hội. Trong vấn đề này, việc mở rộng dân chủ đi đôi với tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa có ý nghĩa quan trọng. Chính vì vậy, quyền làm chủ của nhân dân phải được thể chế hoá bằng Hiến pháp và Pháp luật, đưa Hiến pháp và Pháp luật vào cuộc sống. Kiện toàn bộ máy hành chính nhà nước, đẩy mạnh cải cách hành chính theo hướng dân chủ, trong sạch, vững mạnh, phục vụ đắc lực cho nhân dân và công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Kiên quyết khắc phục thói quan liêu, hách dịch, cửa quyền, sách nhiễu nhân dân, tham nhũng, bộ máy cồng kềnh, kém hiệu lực. Chú trọng và tiến hành thường xuyên công tác đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn và đạo đức cách mạng cho đội ngũ cán bộ, công chức. Tăng cường hơn nữa sự lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước ở những nội dung: Lãnh đạo Nhà nước thể chế hóa đường lối, chủ trương của Đảng; Đảm bảo sự lãnh đạo của Đảng và phát huy vai trò quản lý của Nhà nước. Đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước bằng cách Đảng lãnh đạo bằng đường lối, bằng tổ chức, bộ máy của Đảng trong các cơ quan Nhà nước; Bằng vai trò tiên phong, gương mẫu của đội ngũ đảng viên trong bộ máy Nhà nước; Bằng công tác thanh tra, kiểm tra. Cả ba phương diện ấy, Đảng cầm quyền, nhưng Đảng không làm thay công việc quản lý của Nhà nước.